Collecties

Verslag collecties 2005

De collectie van het NEHA bestaat uit drie onderdelen. De Bijzondere Collecties omvat de verzameling archivalia, documentatie en beeldmateriaal. De collectie wordt aangevuld door middel van schenkingen en enkele aankopen voornamelijk via de veiling. De collectie is toegankelijk via de website van het NEHA en de Gids van de collecties van het Nederlandsch Economisch-Historisch Archief, samengesteld door Peter Boorsma en Jan Lucassen (Amsterdam 1992). Het ligt in de bedoeling deze gids online beschikbaar te gaan stellen.
De collectie Oude Gedrukten is in zekere zin voortgekomen uit het in de jaren twintig van de vorige eeuw opgerichte 'Boekenfonds'. Doel is de verdere opbouw door middel van aankoop en ruil van de internationaal waardevolle collectie op het gebied van de koopmansliteratuur. Daarnaast is er ook bijzondere aandacht voor de geschiedenis van de (economische) statistiek en de beschrijvende statistiek in de 18de en vroege 19de eeuw. De collectie is toegankelijk via de gezamenlijke catalogus van IISG en NEHA.
De wetenschappelijke collectie is gericht op de economische en bedrijfsgeschiedenis van Nederland in een brede internationale context en heeft als doel de ondersteuning van het wetenschappelijk bedrijf in Nederland. Het NEHA biedt daartoe naast boeken en tijdschriften ook meer en meer diensten in digitale vorm aan (websites, databanken en de Virtual Library).

Collectie Archivalia (Bijzondere Collecties)

Het Nederlandsch Economisch-Historisch Archief ontving van verschillende particulieren en bedrijven kleinere collecties archivalia, documentatie en afbeeldingen. Wij verwierven onder meer kasboeken (Bijzondere Collecties No. 689), circulaires aan de secretarissen der bedrijfsgroepen en betrokken vakgroepen van de Hoofdgroep Industrie, documentatie over aardewerkfabrieken (Gouda), de vertaling van Duhamel du Moceau, "L'Art de la draperie, principalement pour ce qui regarde les draps fins", 1765 gepubliceerd in Description des arts & métiers. (Zie ook Bijzondere Collecties no. 390) en documentatie over pijpenmakerij (Bijzondere Collecties No. 687).

Ter illustratie van de rijke variatie twee bijzondere voorbeelden:
Het archief van NV Glasfabriek Leerdam, voorheen Jeekel, Mijnssen & Co, Leerdam (1820-1993), geschonken door mr. J.Chr. Weisz uit de nalatenschappen van de families Pont en Van Limburgh. De collectie kwam in 2004 al binnen, maar is eerst in 2005 beschikbaar gekomen. Dit archief werd als verloren beschouwd.
J.W. Mijnssens schoonzoon en zoon, C.A. Jeekel en J.J. Mijnssen, beginnen in 1875 een fabriek om glas te harden volgens een patent van A. de la Bastie. De firma wordt in 1891 omgezet in de NV Glasfabriek "Leerdam" v/h Jeekel Mijnssen & Co. In 1905 wordt de halfautomatische flessenfabriek De Hoop gestart op het terrein van een oude glashut van Pelgrim. De NV exporteert vooral goedkoop tafelglas, maar is daarin na 1918 niet langer concurrerend. Directeur Cochius zoekt het dan in kunstnijverheidsglas, maar dat levert te weinig omzet op om de schulden af te lossen. In 1938 wordt de fabriek overgenomen door de NV Vereenigde Glasfabrieken in Schiedam. De NV Vereenigde Glasfabrieken is in 1995 opgegaan in het Franse glasconcern Boussois-Souchon-Neuvesel (BSN). De fabriek in Leerdam, die sinds 1953 het predikaat "Koninklijke" voert, wordt in 2003 overgenomen door het Amerikaanse tafelglasbedrijf Libbey Inc. (Bijzondere Collecties no. 690).

Een omvangrijke aanvulling op de collectie betreffende de Handelsvereeniging Amsterdam, een geschenk van C.J.M. Rolink, directeur HVA. De schenking omvat archiefstukken, documentatie, foto's, dia's en films (16 mm.) betreffende de Handelsvereeniging Amsterdam, de Verenigde HVA-Maatschappijen NV en HVA International in Nederland, Indonesië, Ethiopië, Rwanda, Suriname en Tanzania. (Bijzondere Collecties no. 640 en Bijzondere Collecties No. 681 (aanvulling)).

Collectie oude gedrukten

Het afgelopen jaar verwierf het IISG de collectie van de Koninklijke Academie van Wetenschappen in bruikleen. Zowel de belangrijke reeksen oude tijdschriften (vanaf het Journal des Savans) alsook het waardevolle boekenbezit is voor het onderzoek in de economische geschiedenis van belang. Een eerste blik is mogelijk via de bijdrage van in: On the Waterfront No. 11.

In 2005 konden weer een aantal werken verworven worden voor de collectie koopmansliteratuur. Een bijzonder aardige aankoop is een laat 17de eeuws tabellenboekje Een Profitelijk Reken-Boekje, van der Granen ..., samengesteld door R. van der Does en uitgegeven in Rotterdam bij Henricus Goddaeus in 1664. Ook een qua uitvoering bijzondere aanwinst is Reformirtes auf das neue übersehenes und corrigirtes Ingolstätter Rechenbüchlein ..., uitgegeven door Jo. Franz Xav. Crätz in Ingolstatt, 1756. Het boekje is uitgevoerd in een lang en smal formaat, met slot, duidelijk bedoeld om in de zak van de koopman mee te nemen.

De collectie 18de en vroeg 19de eeuwse statistiek is uitgebreid met een regionale beschrijving van het departement de Ain (G.A.C. Bossi, Statistique générale de la France, publiée par ordre de Sa Majesté l'Empereur et Roi, sur les Mémoires adressés au Ministre de l'Intérieur, par MM. les préfets. - Département de l'Ain, uitgegeven in Paris, 1808. Zie ook Jean-Claude Perrot, L'Age d' Or de la statistique régionale française (An IV-1804) (Paris 1977) no. 7.

Meer regionale statistiek in:
- J.B.J. Fourier, Recherches statistiques sur la ville de Paris et le département de la Seine ... (Paris 1821). Perrot (Paris 1977) p. 213. De inleiding is van baron Fourier, het statistisch materiaal bewerkt door graaf de Chabrol (1778-1843), prefect van het departement Seine. Fourier was directeur van het bureau van statistiek van dat departement.
- Guillaume Charles Faypoult de Maisincelle, Statistique générale de la France : Département de l'Escaut (Paris an XIII). Perrot (Paris 1977) no. 218
- Jean-Joseph Marquis, Mémoire statistique du département de la Meurthe ... (Paris an XIII). Perrot (Paris 1977) no. 410.

Sinds 1798 hadden er in Frankrijk met enige regelmaat industriële tentoonstellingen plaats. Na 1798 volgden tentoonstellingen in 1801 en 1802. Bij deze tentoonstellingen verschenen jury-rapporten en het NEHA kon in 2005 het vierde rapport uit 1806 aankopen: S.E.M. de Champagny, Exposition de 1806. Rapport du Jury sur les Produits de l'industrie de France [...] précédé du Procès-Verbal des Opérations du Jury (Paris 1806). Het aantal exposanten was toegenomen van 540 naar 1422 en de duur verlengd van een paar dagen naar een maand.

Voor de Duitse beschrijvende statistiek is de aankoop van Paul Jacob Marperger van belang: Kurzgefasste Geographische, Historische und Mercatorische Beschreibung aller derjenigen Länder und Provintzien, welche den Königen Preussischen und Chur-Brandenburgischen Scepter in Deutschland unterworffen ... (Berlin 1710); dit werk is samen in één band gebonden met Wilhelm von Schröder, Fürstliche Schatz- und Rentkammer ... (Leipzig 1713) en Carl Ferdinand Pescherino, Zugabe zu Herrn Baron Wilhelms von Schrödern Fürstliche Schatz- und Rentkammer oder Politische Gedancken ... (Leipzig 1718).
Voor een volledig overzicht van aanwinsten zie Aanwinsten 2005.

De collectie jaarverslagen van Nederlandse ondernemingen

Een van interessantste maar ook een van de meest omvangrijke aanwinsten van de afgelopen jaren is de verwerving van de collectie jaarverslagen van Nederlandse ondernemingen van het Bedrijfseconomisch Archief (BEA) van de Economische Faculteit van de Erasmus Universiteit, Rotterdam (ook wel Dr. J.C. Brezet-archief genoemd). De collectie werd in 2004 verworven, maar de verwerking nam tot oktober 2005 de meeste tijd van de bibliotheek in beslag.

De collectie besloeg bijna 400 meter, binnengebracht op 29 pallets. De verslagen moesten toegevoegd worden aan de collectie van het NEHA, opnieuw verpakt in zuurvrije dozen en gecatalogiseerd. Behalve aanvullingen op de aanwezige collectie van ruim 4000 ondernemingen zijn er 3000 nieuwe toegevoegd.

Een beknopte geschiedenis
Kort na de oprichting van de Nederlandse Handels Hogeschool in 1913 besluit men tot de oprichting van een economisch archief. Doel daarvan was het bijeenbrengen van een zo compleet mogelijke verzameling van jaarverslagen, statuten, prospectussen, gedenkboeken en alle soorten van publicaties van belang voor het onderzoek van de Hogeschool. Hoewel breed van opzet bleek het archief al snel zich te gaan beperken tot jaarverslagen.
Aanvankelijk vormde dit Economisch Archief een onderdeel van de Hogeschoolbibliotheek. Vanaf 1923 krijgt het Archief echter een zelfstandige positie, de hoogleraar bedrijfshuishoudkunde N.J. Polak is de eerste directeur.
In 1983 is het Archief ondergebracht bij het Bedrijfseconomisch Instituut, later het Rotterdam Institute of Business Economic Studies (RIBES). Met de opheffing van RIBES raakt ook het Archief haar verankering kwijt en besluit men tot opheffing.

Het Bedrijfseconomisch Archief bezit op het moment van opheffing ongeveer 300.000 jaarverslagen en is daarmee de grootste en misschien wel meest volledige verzameling in Nederland. De jaarverslagen zijn afkomstig van ruim 14.000 verschillende ondernemingen en instellingen in binnen- en buitenland. Het blijft natuurlijk spijtig dat voor de collectie verslagen van buitenlandse ondernemingen geen plek gevonden kon worden.

De collecties samen
De collectie van het BEA vormt een uitstekend complement op de collectie van het NEHA. Die laatste heeft een typisch Amsterdamse samenstelling: vrij veel financiële instellingen, banken en verzekeringen en met een nadruk op in Amsterdam gevestigde ondernemingen. De collectie uit Rotterdam heeft - uiteraard - een nadruk op Rotterdamse bedrijven. Verder voegt de Rotterdamse collectie verslagen van instellingen toe als ziekenhuizen, een gebied dat door het NEHA niet of nauwelijks bestreken werd.
Van 4.000 ondernemingen, al aanwezig in de NEHA collectie, kon het bezit verder gecompleteerd worden. 3.000 nieuwe ondernemingen konden met reeksen verslagen opgenomen worden en van de resterende 2.000 ondernemingen zijn de verslagen opnieuw verpakt. Bij elkaar omvat de collectie van het NEHA/IISG nu van ca. 9.000 ondernemingen de jaarverslagen.

Jaarverslagen in het buitenland
Nu er geen goed archief meer beschikbaar is in Nederland dat onderzoekers kan voorzien van jaarverslagen van buitenlandse bedrijven is het goed te weten welke mogelijkheden er dan in het buitenland zijn. Wat doen buitenlandse instellingen aan het bewaren van jaarverslagen? Een ronde langs websites en collega's met de vraag of instellingen zelf iets doen aan verzamelen en wat zij dan doen en of zij andere instellingen weten die dat wel of ook doen.

Voor de ons omringende landen leverde dat het volgende beeld op.
In Belgie gebeurt daar weinig aan wat de openbare instellingen betreft. De bibliotheek van de Nationale Bank is echter een goede vindplaats.
Bij navraag blijken de regionale Wirtschaftsarchive in Duitsland en Zwitserland vrijwel alle een grotere of kleinere collectie jaarverslagen te bezitten, doorgaans van vooral Duitse ondernemingen en met een accent op de regio waarin ze actief zijn. Dat geldt voor het Bayerisches, voor het Hessisches Wirtschaftsarchiv, voor het Rheinisch-Westfälisches en voor het Sächsisches Wirtschaftsarchiv.
Andere instellingen die steeds genoemd worden om hun grote verzamelingen, zijn het Archiv van het Institut für Unternhemensführung, verbonden aan de Ruhr-Universität in Bochum, het Wirtschaftsarchiv van de Wirtschafts- und Sozialwissenschaftlichen Fakultät van de Universität zu Köln en het Hamburgisches Weltwirtschafts Archiv. Meer specifieke verzamelingen - die overigens onontbeerlijk blijven - bevinden zich onder meer in het Bergbau-Archiv in Bochum (verslagen van mijnbouw bedrijven in Duitsland en daarbuiten) en de bibliotheek van de Deutsche Bahn (een omvangrijke collectie verslagen van railvervoerbedrijven). In Zwitserland is het vooral het Schweizerische Wirtschaftsarchiv dat beschikt over een omvangrijke collectie.

Het meest systematisch is men in de afgelopen jaren in het Verenigd Koninkrijk te werk gegaan. Onder auspicien van onder meer de London Business School en Warwick University Library is speciaal werk gemaakt van jaarverslagen in het zogenaamde SCoRe [Search Company Records] project. Het resultaat van dit project - opgezet om te voorkomen dat nog meer collecties zouden verdwijnen en voor het behoud op lange termijn van digitale verslagen - is een gemeenschappelijke catalogus (online raadpleegbaar) en een overzicht van het bezit van de deelnemende bibliotheken. Daaruit valt af te leiden dat de nadruk van de meeste collecties ligt op de laatste 30 jaar dat doorgaans de Fortune top-100 tot 1000, de top 500 Commonwealth etc. richtsnoer vormen en dat voor de periode 1880-1965 de collectie van de Guildhall Library in London goed voorzien, maar niet erg toegankelijk is (dat geldt ook voor de British Library).

Met behulp van internet zijn een groot aantal Amerikaanse bibliotheken te traceren met meer of minder omvangrijke collecties. Het meest in het oog daarbij springt de collectie van Baker Library. De bibliotheek geeft aan meer van meer dan 20.000 ondernemingen jaarverslagen te bezitten over een periode vanaf 1820. Ook Canada heeft de zaak goed op orde.

De resultaten van dit speurwerk zijn ook terug te vinden op de site van de Virtual Library Business and Economic History.

Het NEHA Digitaal

Websites
De website van het NEHA is in het afgelopen jaar regelmatig bijgehouden. Nieuwe aanwinsten werden geplaatst, zowel wat kostbare boeken betreft als de lijst van aanwinsten van Bijzondere Collecties.
In 2005 maakte het IISG een begin met de vernieuwing van de website. Niet alleen lay-out, maar ook de structuur werden grondig aangepakt. De site stapte over naar .php en stylesheets. Aan het eind van 2005 is ook voor de NEHA site een begin gemaakt met de re-styling. Aan het begin van 2006 zullen daarvan de eerste resultaten te zien zijn.

Naast de eigen website onderhoudt het NEHA ook de sites van de projecten Het bedrijfsleven in Nederland in de 20ste eeuw (www.bintproject.nl), van Economy and Society in the Low Countries in the Pre-Industrial Period (www.lowcountries.nl) en van de Stichting Bedrijfsgeschiedenis (www.neha.nl/stichtingbg/).

Databanken
De bibliotheek van het IISG/NEHA beschikt over enkele databanken op het gebied van de economische geschiedenis: de IISH List of Datafiles of Historical Prices and Wages (www.iisg.nl/hpw/), de Nijverheidsstatistiek van Struve en Bekaar (www.neha.nl/struve/) en de stakingsdatabase (www.iisg.nl/databases/stakingen.html). In 2005 is daar Biografiën van Nederlandse ondernemers (www.iisg.nl/ondernemers/) bijgekomen.

Biografieën van Nederlandse ondernemers
Na het treffen van inhoudelijke voorbereidingen en het met succes werven van externe middelen in 2004 is in 2005 een begin gemaakt met het realiseren van een website met biografische informatie over ondernemers. De website Biografieën van Nederlandse ondernemers bevat (verwijzingen naar) biografische gegevens over circa 4.000 Nederlandse ondernemers. Het is bedoeld als naslagwerk en als hulpmiddel voor wetenschappelijk onderzoek naar de persoon van de ondernemer, ondernemerschap of ondernemersgroepen. De website omvat diverse soorten biografische portretten zoals (auto-)biografieën en lemma's in biografische woordenboeken. Een omvangrijke deelverzameling vormen de biografische beschrijvingen voorzien van een foto van ondernemers die voorkomen in H.P. van den Aardweg (red.) Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden in woord en beeld: Nederlanders en hun werk (Amsterdam 1938). Al deze lemma's zijn gescand en aan de website toegevoegd. Ook de necrologieën die gedurende de jaren 1950-1977 zijn opgenomen in het Economisch- en (sociaal-) historisch jaarboek, zijn gescand en aan de website toegevoegd.
Tevens zijn alle ondernemers voorzien van een of meerdere SBI-codes waardoor het niet alleen mogelijk is om op naam of trefwoord maar ook op economische sector te zoeken. Na de uniformering van de inhoudelijke gegevens is door de afdeling Digitale Projecten de conversie van database naar website gerealiseerd.
Sponsors: Stichting ABN AMRO Historisch Archief, Stichting Unger-Van Brero-fonds en Verbond van Verzekeraars.

Virtual Library
Het NEHA is ook verantwoordelijk voor het bijhouden van de WWW Virtual Library Economic and Business History (www.neha.nl/w3vl/). In 2004 is een begin gemaakt met een geheel nieuwe opzet voor de VL. Dat werk kon in de eerste helft van 2005 afgerond worden. De Library omvat ca. 1500 links naar conferenties, archieven en bibliotheken, onderzoeksinstellingen, musea, naslagwerken en digitale bronnen op het gebied van de economische en bedrijfsgeschiedenis.